Ieder zijn eigen pensioenschijf van vijf

In het Vermogende Particulieren Bulletin betoogt prof. dr. Gerry Dietvorst dat mensen zich meer en eerder dan tot nu toe het geval is in hun pensioen zullen moeten gaan verdiepen en met een bredere blik naar pensioen moeten gaan kijken.1 Grotere onzekerheden door de financiële crisis en het feit dat de hoogte van het pensioen en de ingangsdatum niet meer ‘in steen gebeiteld staan’, noemt hij als twee belangrijke redenen voor dit gewenste actieve pensioendenken. Dietvorst ziet als logisch en noodzakelijk gevolg dat het gezichtsveld moet worden verbreed van drie naar vijf pensioenpijlers. Dat bracht mij op het idee van een pensioenschijf van vijf.

Naast de onder pensioenspecialisten genoegzaam bekende drie pijlers – de AOW, het arbeidsgerelateerde pensioen en het in privé gesloten pensioen via lijfrenten – benoemt Dietvorst als vierde pijler het menselijk kapitaal. Oftewel het vermogen om ook op latere leeftijd flexibel door te werken, overwegend in deeltijd, met als doel het inkomen en pensioen aan te vullen. En onder de vijfde pijler verstaat hij het zelf gespaarde vermogen, bijvoorbeeld via een spaarrekening, de overwaarde van de eigen woning of de waarde van een eigen onderneming. Hiermee bouwt hij voort op de gedachte van het Four Pillars Programme van de Geneva Association.2

Ik kan me heel goed vinden in deze verbreding van het pensioendenken. Wel heeft het mijn sterke voorkeur om het menselijk kapitaal tot vijfde in plaats van vierde pijler te bestempelen. Dat menselijk kapitaal is namelijk het ‘luchtventiel’ om straks het inkomen voor de oude dag nog wat bij te sturen. Het is natuurlijk slechts een kwestie van definitie, maar het kan in de uitleg en communicatie wel het verschil maken.

Naar een nieuwe prikkel in pensioencommunicatie

Als het gaat om die communicatie kom ik bij de kern van mijn betoog. We moeten af van het statisch denken over in beton gegoten pensioenpijlers, in elk geval richting de consument. Mijn eerste gedachte is dat we daarbij veel verder terug moeten naar de basis, namelijk nut en noodzaak om zelf te zorgen voor een goede oude dag. Wat een goede oude dag is, mag iedereen uiteraard voor zichzelf bepalen. Maar vanuit die grondhouding zou je misschien wel eens doelgroepen kunnen bereiken die zich er nu niet of nauwelijks voor interesseren.

Als 30-jarige pensioenconsument en liefhebber van het pensioenvak, doe ik graag een voorzet. Ik werk in dit artikel een format uit dat misschien kan helpen om het pensioenbewustzijn verder te laten groeien. Ik denk daarbij aan een samenwerkingsproject tussen consument en pensioenveld, waarbij optimaal gebruik wordt gemaakt van de nieuwe sociale media. Op die manier worden hopelijk ook de jongere generaties beter bij pensioendiscussies betrokken. Het gaat mij met name om het breder toegankelijk maken van het stelsel van oudedagsvoorzieningen in Nederland. Ik doe dus nadrukkelijk geen voorstel ter vervanging van bestaande communicatiemiddelen rond de oude dag. Het is slechts een nieuw middel als aanvulling daarop.

Als we het erover eens kunnen zijn dat het stelsel van oudedagsvoorzieningen bestaat uit vijf belangrijke onderdelen, lijkt het mij wenselijk om uit te zoeken wat consumenten binnen het kader van oudedagsvoorzieningen bezighoudt. Voor de een zal dat een verlangen naar zekerheid zijn, bijvoorbeeld in de vorm van een te verwachten bedrag in euro’s op de pensioendatum. Voor de ander is dat misschien wel de vraag hoe die onderdelen zich tot elkaar verhouden. Ik verwacht dat een grote groep te kennen zal geven helemaal geen interesse in de materie te hebben. Vooral bij individuen binnen die groep ligt er een forse uitdaging. Kun je hen toch prikkelen en bij pensioendiscussies betrekken? Het lijkt me in elk geval de moeite van het proberen waard. Alleen al door te luisteren en te vragen naar de wensen kan de betrokkenheid volgens mij enorm toenemen.

Pensioenschijf van vijf: à la carte informatie voor een welvarende oude dag

Het begrip pensioenpijler is toch een beetje vakjargon, dat misschien niet iedere consument zal aanspreken. Ik werd geprikkeld door een reclamespotje dat eind 2009 door een grote verzekeraar op de buis werd gebracht. Daarin legde pensioenhoogleraar Herman Kappelle – tevens werkzaam bij deze verzekeraar – kinderlijk eenvoudig de kern van ons pensioenstelsel uit. In minder dan 30 seconden, voor mij zeer begrijpelijk, met drie kleuren Duplo-blokken. Maar wel met een verwijzing naar ‘onze pensioenpijlers’.

Ik zie het statische vijfpijlerpensioenmodel liever als een dynamische pensioenschijf van vijf. Min of meer naar analogie met de voedingsschijf, zoals het Voedingscentrum deze lang geleden als een leidraad voor gezond, lekker en veilig eten in de markt heeft gezet. Dit concept staat nog steeds als een huis. Vanuit de pensioenoptiek zou het een hulpmiddel voor eerlijke en verantwoorde informatie voor een ‘welvarende oude dag’ kunnen zijn. Daar moet dan wel het juiste marketingsausje bij worden gevonden.

De pensioenschijf zal het vooral moeten hebben van zijn grafische mogelijkheden. Minder tekst, meer plaatjes, meer emotie. Bij het Voedingscentrum bestaat de schijf uit vijf vakken en vijf regels (zie figuur 2). De vijf regels geven aan waar het om gaat bij gezond eten. De vijf vakken laten zien hoe je gevarieerd eet. In combinatie met de aanbevolen hoeveelheden leg je zo de basis voor een gezond eetpatroon en een gezond gewicht, zo valt op de website te lezen.3

Kun je nu zoiets ook niet verwezenlijken voor een betere en op maat gesneden pensioenbeleving? Ik denk van wel. Zeker als je de schijf van vijf niet alleen ziet als een vlak plaatje. Met de huidige technologieën kan de schijf meerdere dimensies krijgen, bijvoorbeeld via internet of een mobiele applicatie (zogenoemde apps op smarthphones). Je zou dan een gelaagdheid kunnen creëren, voor verschillende informatiebehoeften. Boeit een bepaald vlak of deelonderwerp, dan kun je doorklikken naar een volgend plateau. Spelenderwijs kom je zo meer te weten over de weg naar een welvarende oude dag. Het aardige is dat de vormgeving helemaal kan worden toegesneden op de wensen van de individuele consument. Je kunt bijvoorbeeld spelen met de grootte van de schijf in relatie tot het gewenste pensioeninkomen. Zie het als een soort inbouw van de aanbevolen hoeveelheid ‘calorieën’. En je zou ook de relatieve omvang van alle schijven op persoonlijk niveau inzichtelijk kunnen maken (met percentages, een optische weergave en misschien zelfs wel afgezet tegen gewenste bedragen of landelijke gemiddelde bedragen).

De schijf van vijf in een eigentijds jasje, zo zou men mijn format samengevat kunnen zien. Ik begrijp dat deze gedachte even tijd nodig heeft om te bezinken. En misschien spreekt hij bepaalde doelgroepen of individuen meer aan dan anderen. Geen probleem. De grootste dynamiek van mijn idee van deze pensioenschijf van vijf zit namelijk in de gedachte dat de consument de schijf zelf mee kan gaan ontwikkelen. Voor nu ben ik vooral benieuwd naar uw mening. Als u wilt reageren op dit experiment – wat kan uitmonden in verder onderzoek vanuit de Universiteit van Tilburg – kunt u terecht op www.pensioenschijfvan5.nl.

Zoektocht naar kernboodschappen

Los van uw mening over dit format voor het nieuwe pensioendenken ben ik tevens zeer benieuwd naar wat stakeholders in de pensioensector belangrijk vinden om aan consumenten mee te geven als het om hun oudedagsvoorziening gaat. Het gaat me bij voorkeur om kernboodschappen die hen bindt. Over welke kernboodschappen bestaat overeenstemming? Niet alleen qua inhoud van de vakken van de schijf, maar ook over de regels, om in termen van het Voedingscentrum te blijven.

Deze zoektocht is volgens mij al een tijdje bezig. Zo zetten Pensioenkijker.nl, Mijnpensioenoverzicht.nl (Stichting Pensioenregister) en het platform CentiQ ‘Wijzer in Geldzaken’ zich alle op eigen wijze in om het pensioenbewustzijn in Nederland te vergroten. Het adagium ‘overzicht, inzicht en actie’, dat ook de AFM voorstaat,4 wordt daarbij breed onderschreven. Maar laat ik ook de vele pensioencommissies hier niet ongenoemd laten. In bijvoorbeeld de rapporten van de commissies Goudswaard en Frijns zijn behoorlijk wat signalen op het gebied van pensioencommunicatie afgegeven. Datzelfde geldt voor het recente SER-advies ‘ZZP’ers in beeld. Een integrale visie op zelfstandigen zonder personeel’.

Het wordt tijd om de kernboodschappen te inventariseren, te bundelen en daarna te reflecteren bij de consument. Daarna kan de schijf van vijf wat mij betreft ‘live’.

Michael Visser

Mr. drs. M.R. Visser is werkzaam bij het CompetenceCentre for Pension Research van de Universiteit van Tilburg. Daarnaast werkt hij als beleidsadviseur pensioenen bij het Verbond van Verzekeraars. Hij schrijft dit artikel op persoonlijke titel.

1 ‘Van drie naar vijf pensioenpijlers’, prof. dr. G.J.B. Dietvorst, Vermogende Particulieren Bulletin 2010/58.

2 Zie voor meer informatie: http://www.genevaassociation.org/Research_Programme/Four_Pillars_Pensions.aspx

3 http://www.voedingscentrum.nl/nl/acties-achtergronden/schijf-van-vijf.aspx

4 Zie bijvoorbeeld het rapport ‘Geef Nederlanders pensioeninzicht’ (AFM, 2010).